భారత్‌–అర్మేనియా రక్షణ బంధానికి కొత్త బలం

భారత్‌, అర్మేనియా దేశాల మధ్య వేగంగా విస్తరిస్తున్న రక్షణ సంబంధాలకు మరింత పటిష్ఠమైన సంస్థాగత రూపం లభించింది. ఇప్పటివరకు ప్రధానంగా రక్షణ పరికరాల కొనుగోళ్లు, విక్రయాలకే పరిమితమైన ఇరు దేశాల సహకారం ఇప్పుడు సైనిక దళాల మధ్య ప్రత్యక్ష సమన్వయం, శిక్షణ, అనుభవాల మార్పిడి, సైనిక విద్య, సాంకేతిక సహకారం వంటి విస్తృత అంశాలకు విస్తరించనుంది. అర్మేనియా పర్యటనలో భారత రక్షణ కార్యదర్శి రాజేశ్‌ కుమార్‌ సింగ్‌, ఆ దేశ రక్షణ మంత్రి సురెన్‌ పాపిక్యాన్‌తో సమావేశమయ్యారు. ఈ సందర్భంగా ఇరు దేశాల సాయుధ దళాల ప్రధాన కార్యాలయాల మధ్య సహకారానికి కొత్త వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసేందుకు అంగీకారం కుదిరింది.

ఈ కొత్త వ్యవస్థ ద్వారా ఇరు దేశాల సైనిక అధికారులు క్రమం తప్పకుండా పరస్పర చర్చలు జరపడం, వ్యూహాత్మక అంశాలపై అనుభవాలను పంచుకోవడం, సైనిక శిక్షణ కార్యక్రమాలను నిర్వహించడం, రక్షణ సాంకేతిక రంగంలో సహకారాన్ని పెంచడం వంటి చర్యలకు అవకాశం ఏర్పడుతుంది. భారత రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ కూడా ద్వైపాక్షిక రక్షణ సహకారాన్ని మరింత బలోపేతం చేసేందుకు కొత్త మార్గాలను అన్వేషించినట్లు వెల్లడించింది. ఇరు దేశాలు రక్షణ భాగస్వామ్యాన్ని మరింత లోతుగా తీసుకెళ్లేందుకు కట్టుబడి ఉన్నాయని స్పష్టం చేశాయి.

భారత్‌, అర్మేనియా మధ్య అధికారిక రక్షణ సంప్రదింపులు తొలిసారిగా 2024 మేలో జరిగాయి. ఆ సమయంలో 2024–25 సంవత్సరానికి రక్షణ సహకార ప్రణాళికను రూపొందించడంతో పాటు సంయుక్త రక్షణ కార్యాచరణ బృందాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. అప్పటి నుంచే ఇరు దేశాల సంబంధాలు ఆయుధాల కొనుగోలు స్థాయిని దాటి సైనిక విద్య, యుద్ధ శిక్షణ, అనుభవాల మార్పిడి, సైనిక సాంకేతిక సహకారం వంటి రంగాల్లో విస్తరించాయి. తాజాగా 2026 సహకార కార్యక్రమంలో ఉన్నతస్థాయి అధికారుల పర్యటనలు, నిపుణుల సమావేశాలు, సైనిక విద్య, యుద్ధ శిక్షణ, సంయుక్త విన్యాసాలు, సాంకేతిక సహకారం వంటి అంశాలను చేర్చారు.

అర్మేనియా సైనిక దళాల ప్రధాన కార్యాలయ అధిపతి లెఫ్టినెంట్‌ జనరల్‌ ఎడ్వర్డ్‌ అస్ర్యాన్‌ 2026 ఏప్రిల్‌లో భారత్‌ను సందర్శించారు. భారత ఉన్నత రక్షణ అధికారులతో ఆయన ప్రాంతీయ భద్రత, వృత్తిపరమైన సహకారంపై చర్చించారు. అంతకుముందు 2026 ఫిబ్రవరిలో భారత మాజీ రక్షణ దళాల ప్రధాన అధికారి జనరల్‌ అనిల్‌ చౌహాన్‌ అర్మేనియాను సందర్శించి ఆ దేశ ప్రధానమంత్రి నికోల్‌ పాషిన్యాన్‌తో రక్షణ, భద్రతా సహకారంపై చర్చించారు. దీంతో ఇరు దేశాల మధ్య ఉన్నతస్థాయి రక్షణ సంబంధాలు మరింత వేగం పుంజుకున్నాయి.

అర్మేనియాకు భారత్‌ ముఖ్యమైన రక్షణ భాగస్వామిగా ఎదగడానికి ప్రధాన కారణం ఆ దేశం తన భద్రతా వ్యవస్థను విస్తరించుకోవాలనుకోవడమే. 2020లో అజర్‌బైజాన్‌తో జరిగిన నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌ యుద్ధం అర్మేనియా సైనిక సామర్థ్యాల్లోని పలు లోపాలను బయటపెట్టింది. ముఖ్యంగా ఫిరంగి వ్యవస్థలు, నిఘా పరికరాలు, గగనతల రక్షణ, డ్రోన్లు, శత్రు ఫిరంగి స్థానాలను గుర్తించే సామర్థ్యం వంటి రంగాల్లో లోపాలు స్పష్టమయ్యాయి. అనంతరం రష్యాపై అర్మేనియాకు ఉన్న సాంప్రదాయ భద్రతా ఆధారపడటం తగ్గుతూ రావడంతో, యెరెవాన్‌ ప్రత్యామ్నాయ రక్షణ భాగస్వాములను అన్వేషించడం ప్రారంభించింది.

ఈ నేపథ్యంలో భారత్‌ అర్మేనియాకు కీలక ప్రత్యామ్నాయంగా మారింది. అర్మేనియా భారత్‌ నుంచి స్వాతి ఆయుధ గుర్తింపు రాడార్లు, పినాక బహుళ రాకెట్‌ ప్రయోగ వ్యవస్థలు, అధునాతన తేలికపాటి ఫిరంగి వ్యవస్థలు, ఇతర సైనిక పరికరాలను కొనుగోలు చేసింది. భారతదేశంలో అభివృద్ధి చేసిన అధునాతన తుపాకీ వ్యవస్థకు అర్మేనియా తొలి విదేశీ వినియోగదారుగా నిలిచింది. ఈ రక్షణ కొనుగోళ్లు అర్మేనియాకు ఒకే దేశంపై ఆధారపడకుండా తన సైనిక అవసరాలను విభిన్న వనరుల ద్వారా తీర్చుకునే అవకాశం కల్పిస్తున్నాయి.

భారత్‌కు కూడా ఈ భాగస్వామ్యం వ్యూహాత్మకంగా ఎంతో ప్రాధాన్యమైనది. రష్యా, టర్కియే, ఇరాన్‌, యూరప్‌, అమెరికా వంటి పలు శక్తుల ప్రయోజనాలు కలిసే దక్షిణ కాకసస్‌ ప్రాంతంలో భారత్‌ తన వ్యూహాత్మక ఉనికిని విస్తరించుకునే అవకాశం పొందుతోంది. అర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్‌, జార్జియా దేశాలతో కూడిన ఈ ప్రాంతం రష్యా, పశ్చిమ ఆసియా, యూరప్‌, మధ్య ఆసియాలను అనుసంధానించే కీలక భౌగోళిక ప్రాంతంగా మారుతోంది. అందువల్ల రక్షణ సహకారంతో పాటు రవాణా, వాణిజ్యం, అనుసంధాన మార్గాల్లోనూ భారత్‌–అర్మేనియా సంబంధాలకు ప్రాధాన్యం పెరుగుతోంది.

అంతర్జాతీయ ఉత్తర–దక్షిణ రవాణా మార్గం, భారత్‌–ఇరాన్‌–అర్మేనియా–జార్జియా అనుసంధాన అవకాశాలు కూడా ఈ భాగస్వామ్యానికి మరింత ప్రాధాన్యం ఇస్తున్నాయి. దక్షిణ కాకసస్‌లో భారత్‌ తన వ్యూహాత్మక ప్రభావాన్ని విస్తరించేందుకు అర్మేనియా ఒక ముఖ్యమైన భాగస్వామిగా మారుతున్నట్లు నిపుణులు విశ్లేషిస్తున్నారు. ఇప్పటివరకు అర్మేనియాను ప్రధానంగా భారత రక్షణ పరికరాల కొనుగోలుదారుగా చూసిన భారత్‌, తాజాగా సైనిక స్థాయిలో మరింత విస్తృతమైన భాగస్వామ్యానికి అడుగులు వేయడం గమనార్హంగా మారింది.

అర్మేనియాకు ఈ సంబంధం రష్యాపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించి తన రక్షణ వ్యవస్థను విభిన్నీకరించుకునేందుకు సహాయపడుతుంది. భారత్‌కు మాత్రం ఇది రక్షణ ఎగుమతులను పెంచుకోవడంతో పాటు దక్షిణ కాకసస్‌లో వ్యూహాత్మక స్థానం బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని ఇస్తుంది. రక్షణ పరికరాల విక్రయాల నుంచి సంయుక్త శిక్షణ, సైనిక అనుభవాల మార్పిడి, సాంకేతిక సహకారం, వ్యూహాత్మక సంప్రదింపుల వరకు సంబంధాలు విస్తరించడం ఇరు దేశాలు దీర్ఘకాలిక భాగస్వామ్యాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయనే సంకేతంగా కనిపిస్తోంది.

మారుతున్న యూరేషియా భద్రతా పరిస్థితుల్లో భారత్‌–అర్మేనియా రక్షణ బంధం భవిష్యత్తులో మరింత ప్రాధాన్యం సంతరించుకునే అవకాశం ఉంది. అర్మేనియా తన భద్రతా భాగస్వామ్యాలను విస్తరించుకుంటుండగా, భారత్‌ కూడా దక్షిణ కాకసస్‌లో తన వ్యూహాత్మక ప్రభావాన్ని పెంచుతోంది. ఈ నేపథ్యంలో ఇరు దేశాల సాయుధ దళాల మధ్య కొత్త సహకార వ్యవస్థ ఏర్పాటు కేవలం పరిపాలనా నిర్ణయం కాకుండా, దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యానికి పునాది వేస్తున్న కీలక పరిణామంగా భావించవచ్చు.